De beknelling door het vrije woord

Ik zie Maarten Luther altijd als een voorloper van het liberalisme. Voornamelijk, omdat hij misstanden zag in zijn kerk en dit openlijk en met gevaar voor eigen leven aan de kaak stelde. Vervolgens vertaalde hij de Bijbel in het Duits en gaf daarmee de burger inzicht in het woord van de kerk. Het was liberalisme avant la lettre. De geschiedenis na Luther is bekend en de mogelijkheid om je eigen mening te laten horen – en daarmee het groepsdenken te doorbreken – is en blijft een centrale rol spelen in het liberalisme.

 

Sinds de liberale revoluties vlak voor en tijdens de 19e eeuw is de vrijheid van meningsuiting wereldwijd een baken van hoop voor ieder individu om de macht van een groep – die menselijkerwijs altijd leidt tot misbruik door die groep – te doorbreken. Het melden van misstanden is altijd een bijl aan iedere wortel; ook een dictator heeft namelijk de morele steun van zijn volk nodig – een steun, die hij verliest als er openheid is.

Dit baken van hoop wordt echter in de kern aangetast. Juist in de tijd dat meer dan ooit mensen hun stem kunnen laten horen staat de vrijheid van meningsuiting steeds meer onder druk. Juist door de vrijheid van meningsuiting; zo lijkt het.

  

Beknelling door het vrije woord – de overtuiging

Door het vrije woord is het mogelijk gebleken om begrip te realiseren voor afwijkend gedrag. De verbetering van onze samenleving door open te staan voor vrouwen, niet-blanken (hoe mag ik dit noemen?), niet- of anders-confessionelen, lhbt-er’s en andersdenkenden in welke vorm dan ook is evident en steeds meer mensen zien dit in. Steeds meer mensen, niet iedereen. Het issue is, dat steeds vaker de ‘goede’ inzichten worden opgedrongen aan anderen. De verworvenheden van het vrije woord wordt zo een groepsdogma en verstikt de mogelijkheid voor individuen met de verkeerde (?) inzichten.

  

Beknelling door het vrije woord – politiek correct handelen

In de regel verlopen maatschappelijke ontwikkelingen via democratische lijnen. Zo kan een kleine groep haar mening niet opleggen aan een samenleving. Door het juist bespelen van het sentiment blijkt dit echter wel te kunnen; dit heet ‘politiek correct’. De vrees voor slechte publiciteit en de mogelijke verontwaardiging van de burger maakt dat er door organisaties niet wordt gekeken naar de nuance. Waar het gaat om het kwetsen van culturen wordt bloot in de openbare ruimte verboden; waar het gaat om discriminatie worden kinderfeestjes over cowboys en indianen teruggetrokken en rondom het milieu worden overheden gedwongen om de door haar opgestelde regels onverkort uit te voeren (wat bij vrijwel geen enkele wet zo rigoureus gebeurt).

  

De beknelling door het vrije woord - verwarring

De term van de afgelopen jaren is ‘fake news’. Waar burgers de nuance niet meer zoeken wordt het verspreiden van nepnieuws een strategie om mensen in verwarring te brengen. Naast nepnieuws wordt ook vaak de waarheid uit haar verband gehaald (‘Ja, dus?’) om iemand in een kwaad daglicht te stellen. Wat moet je nog geloven? Wat is waar? De dreigementen over alle ellende na de Brexit of Trump blijken nog steeds niet uit te komen. Misschien komt het nog, maar de twijfel is begrijpelijk. Vrijheid van meningsuiting is het eigendom van de individu, maar het wordt overgenomen door de overheid. Blijkbaar vindt de individu dit uitstekend of ze raak bekneld.

  

Beknelling door het vrije woord – de overdaad

Als je het als individu niet uitstekend vindt dan ben je overgeleverd aan de enormiteit van het internet. Het is een wereld van soundbites en beelden; een wereld van uitingen en snelheid; geen wereld van verdieping en luisteren. Mocht je al een ander geluid willen laten horen dan kun je net zo goed met een bootje de Noordzee op varen en daar een verhandeling houden: het is onmogelijk om gehoord te worden. De maximering van de mogelijkheid om je stem te laten horen leidt tot een minimaal resultaat om gehoord te worden.

  

De beknelling door het vrije woord – geen opties

De democratie is de uitvoering van het vrije woord, maar dan moeten de democratische vertegenwoordigers wel een afspiegeling zijn van de burger – de eigenaar van het vrije woord. We zien in een land als Nederland, waar allerhande meningen in de politiek zijn vertegenwoordigd, dat door compromissen deze meningen steeds minder herkenbaar worden. Het alternatief is een sterke splitsing in extremen zoals de Brexit, Italië, Trump of Brazilië. Waar vroeger democratische vertegenwoordigers ook omkeken naar anderen dan hun eigen kiezer gebruiken ze nu het vrije woord om het vrije woord van anderen te beknellen.

  

Beknelling door het vrije woord – de norm

Niet alleen leidt de keuze voor één populistische politicus tot het buitensluiten van kiezers met een andere mening (ik verwacht niet dat iemand als Bolsonaro zich gaat bekommeren om de Braziliaanse socialistische stemmers), maar ze zullen ook niet luisteren naar de nuance bij hun eigen kiezers. Steeds meer wordt de vrijheid van meningsuiting gebruikt om te spreken en wordt er vergeten om te luisteren. Sterker nog: in landen als Turkije, Hongarije en Polen wordt actief gewerkt om de norm op te leggen via het vrije woord door het opkopen van vrije sociale media of het starten van fake-processen om het werken van de vrije pers onmogelijk te maken. De overheid bepaalt zo welk woord vrij is – dat is het woord van de overheid. Dat is de norm.

  

Bevrijding door het vrije woord

De bedoeling van het vrije woord is om te zorgen dat individu een stem krijgt  tegenover de meerderheid. Eigenlijk bestaat er geen meerderheid. Hooguit ‘vrouwen’, dat is 52% van de wereldbevolking. ‘Vrouwen’ bestaat echter niet. Er zijn blanke en donkere vrouwen, er zijn hetero en lesbische vrouwen, je hebt vrouwen van verschillende intelligentie, verschillende talenten, verschillende interesses en verschillende ambities. Dat geldt ook voor mannen; en sommige groepen bestaan uit mannen en vrouwen. Een enkeling is geen man en geen vrouw. Dat is de ultieme minderheid met de ultieme wens om haar stem te laten horen.

  

De vrijheid van meningsuiting is niet bedoeld om één van deze vele minderheden tot een meerderheid te maken; het is bedoeld om mensen te helpen om inzicht te krijgen wat er allemaal mogelijk is. Het vrije woord opent werelden en laat je zien welke mogelijkheden het leven biedt en helpt je om te ontdekken wat hierbij voor jou van toepassing is. Zo las ik deze week, dat vrouwen in Noord-Korea zo stelselmatig worden misbruikt door invloedrijke mannen dat ze niet eens door hebben dat ze worden misbruikt. Als niemand spreekt over een misstand weet je niet dat het een misstand is.

  

Liberale toets

Als we streven naar een liberale wereld dan is het belangrijk om te toetsen of er sprake is van liberale ruimte.  De mate waarin een overheid al dan niet ruimte geeft aan het vrije woord en mensen stimuleert om naar elkaar te luisteren is hierbij een belangrijke graadmeter. Deze vrijheid van meningsuiting is de enige garantie tegen misbruik van rechten door een groep ten opzichte van een individu. Laten we zorgen dat deze garantie niet bekneld raakt.

  

Met vriendelijke groeten,

 

Peter Lamberts

P.S. Mooie column? Delen is toegestaan.